“Eskişehir deprem bölgesi mi?” sorusuna bugün eski haritalardaki gibi “1. derece” veya “2. derece” diye cevap vermek teknik olarak doğru değil. AFAD’ın 1 Ocak 2019’da yürürlüğe giren Türkiye Deprem Tehlike Haritası ile bu sınıflandırma kaldırıldı. Güncel sistem, deprem bölgeleri yerine konuma bağlı yer hareketi değerlerini esas alıyor.
Daha önemlisi, deprem tehlikesi ile deprem riski aynı şey değil. AFAD’ın haritası bir binanın güvenli olup olmadığını söylemiyor. Binanın özellikleri, yerel zemin koşulları, yapı stoku ve zarar görebilirlik gibi başka veriler olmadan tek başına haritaya bakarak “bu mahalle güvenli” veya “bu bina riskli” sonucu çıkarılamaz.
Eskişehir için eldeki resmî veriler üç ayrı konunun birlikte değerlendirilmesi gerektiğini gösteriyor: deprem tehlikesi ve diri faylar, yerel zemin özellikleri ve mevcut yapı stokunun durumu. AFAD’ın Eskişehir İl Afet Risk Azaltma Planı, MTA’nın 2026 Türkiye Diri Fay Haritası ve Eskişehir Büyükşehir Belediyesi’nin 51 bin 801 yapıyı kapsayan çalışması bu konuda başvurulabilecek temel resmî kaynaklar arasında.
“Eskişehir deprem bölgesi mi?” sorusu neden eski sisteme dayanıyor?
Türkiye’de uzun yıllar boyunca iller ve bölgeler “1., 2., 3., 4. ve 5. derece deprem bölgesi” şeklindeki sınıflandırmayla anıldı. İnternette Eskişehir hakkında bugün de bu terminolojiyi kullanan çok sayıda içerikle karşılaşmak mümkün.
Ancak bu sistem artık yürürlükte değil.
AFAD’ın yenilediği Türkiye Deprem Tehlike Haritası 18 Mart 2018 tarihli Resmî Gazete’de yayımlandı ve 1 Ocak 2019’da yürürlüğe girdi. AFAD, yeni haritada önceki sistemden farklı olarak deprem bölgeleri yerine en büyük yer ivmesi değerlerinin gösterildiğini ve “deprem bölgesi” kavramının kaldırıldığını açıkça belirtiyor.
Bu nedenle güncel durumda “Eskişehir kaçıncı derece deprem bölgesi?” sorusundan çok, “Eskişehir’deki deprem tehlikesi, zemin koşulları ve yapıların zarar görebilirliği hakkında resmî veriler ne söylüyor?” sorusunu sormak daha doğru.
Deprem tehlikesi ile deprem riski arasındaki fark
AFAD’ın tanımına göre deprem tehlikesi; hasar ve can kaybına yol açabilecek düzeydeki yer hareketinin belirli bir yerde ve belirli bir zaman aralığında meydana gelme ihtimaliyle ilgili.
Deprem riski ise bu tehlikenin gerçekleşmesi halinde meydana gelebilecek fiziksel, ekonomik ve sosyal kayıplarla ilgili. Risk değerlendirmesinde yalnız fay veya yer hareketi değil; nüfus, binalar, altyapı ve bunların zarar görebilirliği de hesaba katılıyor.
AFAD da Türkiye Deprem Tehlike Haritası’nı tanıtırken özellikle şu ayrımı yapıyor: Bu harita bir risk haritası değil. Risk değerlendirmesi için yapıların, nüfusun ve olası kayıpların da değerlendirilmesi gerekiyor.
Bu ayrım Eskişehir hakkındaki deprem içeriklerini okurken kritik önem taşıyor.
AFAD Deprem Tehlike Haritası Eskişehir için ne gösteriyor?
Türkiye Deprem Tehlike Haritası, Türkiye’nin farklı noktalarında beklenen yer hareketi seviyelerini gösteriyor. Ancak bu haritanın kullanımında önemli bir teknik sınır var.
AFAD’ın interaktif uygulamasındaki açıklamaya göre haritalar VS30=760 m/s referans zemin koşulu esas alınarak hazırlanıyor. Aynı açıklamada, yerel zemin koşullarından kaynaklanabilecek sıvılaşma, zemin büyütmesi ve farklı oturma gibi etkilerin haritada bulunmadığı açıkça belirtiliyor. Uygulamadan alınan raporların da bilgi amaçlı olduğu ve resmî teknik belge niteliği taşımadığı ifade ediliyor.
Bu, Eskişehir açısından önemli bir sonuç doğuruyor.
Bir kişinin AFAD haritasında adresini bulması, tek başına oturduğu binanın deprem performansını öğrenmesini sağlamıyor.
Haritadaki değer;
- binanın taşıyıcı sistemini,
- yapım kalitesini,
- mevcut hasarlarını,
- yerel parsel zeminini,
- sıvılaşma koşullarını,
- binanın mühendislik performansını
tek başına göstermiyor.
Dolayısıyla AFAD haritasındaki bir rengin veya değerin “binam güvenli” şeklinde yorumlanması doğru değil.
Eskişehir İRAP’ın 2019 AFAD tehlike haritasını esas alan değerlendirmesinde de il genelinde tehlikenin aynı olmadığı görülüyor. Raporda İnönü, Eskişehir merkez ve Sivrihisar için deprem tehlikesinin diğer bazı kesimlere göre daha yüksek göründüğü ifade ediliyor.
Ancak bu, söz konusu yerleşimlerin “Eskişehir’in en riskli ilçeleri” olduğu anlamına gelmiyor. İRAP’taki ifade deprem tehlikesine ilişkin; toplam deprem riskinin sıralaması değil.
Eskişehir’deki diri faylar hakkında ne biliyoruz?
Diri faylar konusunda bugün esas alınması gereken güncel resmî kaynaklardan biri Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü’nün 2026 Türkiye Diri Fay Haritası.
MTA’nın çevrim içi sisteminde haritanın kaynak çalışması, Elmacı ve arkadaşları tarafından hazırlanan 2026 tarihli Türkiye Diri Fay Haritası, MTA Özel Yayın Serisi-60 olarak belirtiliyor. Sistem diri faylar ile jeolojik fayları ayrı katmanlar halinde gösteriyor.
Ancak Eskişehir hakkında farklı tarihlerde hazırlanmış resmî kaynakların birbirine karıştırılmaması gerekiyor.
Eskişehir AFAD İl Müdürlüğü’nün 2 Aralık 2019 tarihli açıklamasında dönemin İl Müdürü tarafından il sınırlarında bilinen dört diri fay zonu şu şekilde sıralandı:
- Eskişehir Fay Zonu
- İnönü-Dodurga Fay Zonu
- Kaymaz Fay Zonu
- Taycılar Fay Zonu
Aynı isimler 2021 tarihli Eskişehir İRAP içinde de yer alıyor.
Buradaki tarih ayrımı önemli.
2019 AFAD açıklamasındaki “dört fay zonu” ifadesini, MTA’nın 2026 haritasındaki güncel ve kesin Eskişehir fay sayısı olarak kullanmak doğru olmaz.
MTA’nın 2026 sistemi güncel resmî harita kaynağıdır. Bu araştırmada sistem üzerinden kendi başımıza fay sayısı çıkarmadık, bir yerleşimle fay arasındaki mesafeyi hesaplamadık ve “Eskişehir’de X kilometre mesafede şu kadar fay var” şeklinde yeni bir sonuç üretmedik.
Aynı nedenle internette dolaşan “Eskişehir’de 14 diri fay var” benzeri rakamlar bu makalede kullanılmıyor. Araştırmada bu sayıyı doğrulayan güncel bir MTA tablosu tespit edilemedi.
Eskişehir İRAP deprem konusunda ne öngörüyor?
Eskişehir İl Afet Risk Azaltma Planı 2021 yılında hazırlandı ve 12 Temmuz 2021 tarihinde Valilik tarafından onaylanarak yürürlüğe girdi.
Plan yalnız depremi kapsamıyor. Eskişehir’i etkileyebilecek farklı afet türleri için toplam 183 eylem belirlenmiş durumda. Bunların 22’si deprem başlığı altında bulunuyor.
Deprem açısından özellikle iki eylem yapı stoku konusunda dikkat çekiyor.
H1-E57: Eskişehir’in yapı stoku envanteri
İRAP’taki H1-E57 eyleminde il merkezi ve ilçelerdeki mevcut yapı stokuna ilişkin yapının oturduğu alan, bağımsız bölüm sayısı, kat sayısı, bina türü, yapım yılı ve kullanım durumu gibi bilgilerin sayısallaştırılarak Coğrafi Bilgi Sistemi ortamına aktarılması hedefleniyor.
Bu yaklaşımın amacı, kentin mevcut yapı varlığını toplu biçimde görebilecek bir veri altyapısı oluşturmak.
H1-E58: Hızlı değerlendirme ile bölgesel önceliklendirme
Bir sonraki eylem olan H1-E58 ise mevcut yapı stokunun basitleştirilmiş yöntemler veya diğer hızlı değerlendirme yöntemleriyle incelenmesini öngörüyor.
İRAP’ta bunun amacı bölgesel afet risk dağılımını belirlemek şeklinde tarif ediliyor. Eylemin uygulama dönemi 2021-2026 olarak gösterilmiş.
Bu ayrıntı, daha sonra Eskişehir’de yürütülen 51 bin 801 yapılık çalışmayı doğru yorumlamak açısından önemli.
Çünkü hızlı değerlendirme, tek tek her bina için ayrıntılı mühendislik performans analizi yapılmasıyla aynı şey değil.
Eskişehir’de 52 mahallede 51 bin 801 yapı neden incelendi?
Eskişehir Büyükşehir Belediyesi’nin 6 Ocak 2025 tarihli açıklamasına göre Büyükşehir Belediyesi, Odunpazarı Belediyesi, Tepebaşı Belediyesi ve TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Eskişehir Şubesi arasındaki ortak çalışma kapsamında 52 mahallede toplam 51 bin 801 yapı incelendi.
Protokol Şubat 2023’te imzalandı.
Belediyenin açıklamasına göre konusunda uzman öğretim görevlilerinden oluşan 17 kişilik Bilim Kurulu, yapıların incelenmesinde kullanılacak hızlı değerlendirme yöntemini belirledi. İlk iki etap kapsamında Odunpazarı ve Tepebaşı’ndaki 52 mahallede çalışma gerçekleştirildi.
Çalışmadan elde edilen verilerin CBS ortamında derlenerek Eskişehir’in Kentsel Dönüşüm Strateji Belgesi ile İRAP çalışmalarında kullanılması planlandı.
Mart 2025 tarihli Eskişehir Büyükşehir Belediyesi Meclis belgeleri çalışmanın coğrafi kapsamı hakkında bir başka önemli bilgi veriyor.
Belediye Meclisinin 14 Mart 2025 tarihli İmar ve Bayındırlık ile Deprem ve Doğal Afetler Ortak Komisyonu Raporunda, yapı stok analizinin yaklaşık 5 bin 990 hektarlık alandaki 51 bin 801 yapıda tamamlandığı belirtiliyor.
51 bin 801 yapı “dayanıklı-dayanıksız” diye sınıflandırıldı mı?
Resmî açıklamalar böyle bir sonuç çıkarmaya izin vermiyor.
Belediye çalışmayı açık biçimde “hızlı değerlendirme yöntemi” ile yürütülen yapı stoku incelemesi olarak tanımlıyor. İRAP’ın H1-E58 eylemi de bu tür yöntemlerin bölgesel afet risk dağılımının belirlenmesine hizmet edeceğini söylüyor.
Dolayısıyla “51 bin 801 binanın deprem dayanıklılığı tek tek test edildi” demek doğru değil.
Aynı şekilde bu çalışmaya giren herhangi bir binanın yalnız bu tarama nedeniyle hukuki anlamda “riskli yapı” ilan edildiğini söylemek de mümkün değil.
Bina bazında yapılacak ayrıntılı riskli yapı tespitinin farklı bir resmî prosedürü bulunuyor.
Belediyenin “yaklaşık 10 bin / 5 bin bina” açıklaması ne anlama geliyor?
Eskişehir Büyükşehir Belediyesi’nin 2026 yılı içinde yaptığı iki resmî açıklama, yapı stoku çalışmasının sonuçları açısından dikkat çekici.
26 Ağustos 2026 tarihli belediye haberinde Büyükşehir Belediye Başkanı Ayşe Ünlüce’nin, yapı envanteri çalışmaları sonucunda kentte yaklaşık 10 bin binanın riskli olduğunun belirlendiğini ve bunların yaklaşık 5 bininin acil dönüşmesi gerektiğini söylediği aktarılıyor.
Ancak 13 Şubat 2026 tarihli başka bir belediye açıklamasında kullanılan ifade birebir aynı değil. Bu açıklamada yaklaşık 5 bin binanın çok hızlı biçimde dönüştürülmesi gerektiği, ayrıca 10 bin bina için acil dönüşüm ihtiyacının bulunduğu söyleniyor.
Bu iki açıklamadaki terminoloji arasında fark var.
Dahası, incelenen kamuya açık belediye belgelerinde bu yaklaşık 10 bin ve 5 bin yapının hangi puanlama eşikleriyle birbirinden ayrıldığına ilişkin ayrıntılı teknik rapor veya bina listesi yer almıyor.
Bu nedenle doğrulanabilen sonuç şu:
Belediye, hızlı yapı stoku çalışmasına dayanarak yaklaşık 10 bin ve 5 bin yapı için dönüşüm ihtiyacına ilişkin açıklamalar yaptı. Ancak kamuya açık resmî kaynaklarda bu sayıların teknik sınıflandırma metodolojisi ayrıntılı biçimde yayımlanmış değil.
Ayrıca bu sayıların tamamını 6306 sayılı Kanun kapsamında resmen “riskli yapı” olarak tespit edilmiş bina sayısı şeklinde yorumlamak doğru olmaz. 6306 kapsamındaki riskli yapı tespiti ayrı bir resmî süreç.
Eskişehir’in zemini hakkında resmî raporda ne var?
Deprem konusunda yalnız faylara bakmak yeterli değil. Yerel zemin özellikleri de deprem etkilerinin değerlendirilmesinde önemli.
Eskişehir İRAP, Büyükşehir Belediyesi’nden alınan yerleşime uygunluk çalışmalarını aktarırken çeşitli planlama sınıfları kullanıyor.
Bunlardan:
ÖA1, deprem tehlikesi ve sıvılaşma tehlikesi açısından önlemli alanları,
ÖA2, kütle hareketleri ve yüksek eğim açısından sorunlu veya önlem gerektiren alanları,
JEGA ise jeolojik etüt gerektiren alanları ifade ediyor.
İRAP’ta Tepebaşı ve Odunpazarı sınırları içindeki bazı alanların bu kategoriler altında bulunduğu belirtiliyor.
Burada özellikle bir yanlış okumadan kaçınmak gerekiyor.
Bir mahallenin adı İRAP’ta ÖA1 veya ÖA2 kapsamında geçiyorsa bu, “o mahallenin tamamı deprem açısından risklidir” anlamına gelmez.
Rapordaki sınıflandırma, mahalle sınırları içerisinde yer alan belirli planlama ve jeolojik-jeoteknik alanlarla ilgilidir. Aynı mahalle içinde farklı zemin özellikleri ve farklı yapı koşulları bulunabilir.
Bu nedenle İRAP’taki mahalle isimlerinden “Eskişehir’in riskli mahalleleri” başlıklı kesin bir liste üretmek, resmî verinin kapsamını aşar.
AFAD’ın Mw 6,5 Eskişehir senaryosu deprem tahmini değil
Eskişehir İRAP içinde AFAD-RED sistemi kullanılarak Mw 6,5 büyüklüğünde bir deprem senaryosu da hazırlanmış durumda.
Ancak bu çalışmayı “Eskişehir’de 6,5 büyüklüğünde deprem olacak” şeklinde okumak yanlış.
AFAD-RED, gerçek veya senaryo depremler üzerinden tahmini hasar ve kayıp sonuçları üretmek için kullanılan bir sistem. İRAP’taki çalışma afet planlaması amacıyla hazırlanmış bir senaryo analizi.
Üstelik rapor çalışmanın veri sınırlamalarını kendisi açıklıyor.
İRAP’ın hazırlandığı dönemde Eskişehir’deki yapıların bina tipi, bağımsız bölüm sayısı, kat sayısı ve yapım yılı gibi ayrıntılı özellikleri MAKS sisteminde kullanılabilir durumda olmadığı için AFAD-RED değerlendirmesinde binalar tek tip betonarme yapı olarak ele alındı.
Raporda ayrıca Eskişehir’in mikrobölgeleme verilerinin modele aktarılabilir biçimde düzenlenmemiş olması nedeniyle, sistemde bulunan Türkiye ölçeğindeki Vs30 ve jeolojik verilerin kullanıldığı belirtiliyor.
Bu iki sınırlama önemli.
Dolayısıyla 2021 tarihli AFAD-RED sonuçları:
- güncel bina bazlı risk haritası değildir,
- belirli bir binanın hasar göreceğini göstermez,
- meydana gelecek bir depremin tarihi veya büyüklüğüne ilişkin tahmin değildir.
Planlama amacıyla oluşturulmuş bir senaryodur.
Kendi binamın deprem riskini nasıl öğrenebilirim?
Bir vatandaşın kendi binası hakkında cevap ararken 51 bin 801 yapılık hızlı tarama çalışması ile bina bazlı resmî riskli yapı tespiti sürecini birbirinden ayırması gerekiyor.
Eskişehir Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü’nün açıklamasına göre 6306 sayılı Kanun kapsamında riskli yapı tespiti yaptırılabiliyor.
Binanın maliklerinden herhangi biri, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından lisanslandırılmış kurum veya kuruluşlardan birine başvurarak riskli yapı tespiti yaptırabiliyor.
Bakanlığın e-Devlet hizmetleri arasında da “Riskli Yapı Tespiti” ve “Riskli Yapı Tespitine İtiraz” hizmetleri bulunuyor.
Bu süreç, kent ölçeğinde önceliklendirme amacı taşıyan hızlı yapı stoku taramasından farklı.
Dolayısıyla bir kişi kendi binasının durumunu öğrenmek istiyorsa yalnızca AFAD tehlike haritasına, fay haritasına veya mahallesinin adına bakarak karar vermek yerine bina bazlı resmî inceleme yolunu kullanmalı.
Eskişehir deprem riski hakkında resmî verilerin söylediği asıl şey
Eskişehir için tek bir haritadan veya tek bir rakamdan “güvenli” ya da “tehlikeli” sonucu çıkarmak mümkün değil.
AFAD’ın güncel sistemi Eskişehir’in deprem tehlikesini konuma bağlı yer hareketi değerleriyle ele alıyor. MTA’nın 2026 haritası diri faylar için güncel resmî başvuru kaynaklarından biri. İRAP ise deprem tehlikesinin yanında zemin, yapı stoku ve afet risk azaltma çalışmalarını birlikte değerlendiriyor.
Kent ölçeğinde en önemli yeni veri ise yapı stoku tarafında ortaya çıkmış durumda: 52 mahallede, yaklaşık 5 bin 990 hektarlık alanda 51 bin 801 yapı hızlı değerlendirme yöntemiyle incelendi.
Bununla birlikte kamuya açık belgeler, bu çalışmayı her bina için verilmiş kesin bir deprem performans raporu olarak tanımlamıyor.
Bu nedenle Eskişehir’de deprem konusunda doğru soruyu yalnızca “Fay nereden geçiyor?” şeklinde kurmak eksik kalıyor.
Fay ve deprem tehlikesinin yanında yerel zemin koşulları, mevcut yapıların özellikleri ve bina bazındaki mühendislik değerlendirmeleri de riskin anlaşılması için gerekli.
Özetle Eskişehir’de deprem konusunda ne biliyoruz?
- Eski “1., 2., 3. derece deprem bölgesi” sistemi 2019’dan beri yürürlükte değil. AFAD artık konuma bağlı deprem tehlike değerlerini kullanıyor.
- AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritası bir risk veya bina güvenliği haritası değil.
- Yerel sıvılaşma, zemin büyütmesi ve farklı oturma gibi etkiler AFAD tehlike haritasında doğrudan yer almıyor.
- MTA’nın güncel resmî kaynağı 2026 Türkiye Diri Fay Haritası. 2019 AFAD açıklaması ve 2021 İRAP’taki fay bilgileri kendi tarihleriyle değerlendirilmelidir.
- Eskişehir İRAP’ta deprem için 22 eylem bulunuyor. Bunlar arasında yapı stoku envanteri ve hızlı değerlendirme çalışmaları da var.
- Eskişehir’de 52 mahallede 51 bin 801 yapı hızlı değerlendirme yöntemiyle incelendi. Belediye Meclisi belgelerine göre çalışma yaklaşık 5 bin 990 hektarı kapsıyor.
- Bu çalışma 51 bin 801 binanın tek tek kesin olarak “dayanıklı” veya “dayanıksız” ilan edildiği bina performans testi olarak sunulmuyor.
- Kendi binası için resmî riskli yapı tespiti isteyen maliklerin 6306 sayılı Kanun kapsamında Bakanlıkça lisanslandırılmış kuruluşlara başvurabileceği ayrı bir süreç bulunuyor.
Kaynaklar
AFAD – Türkiye Deprem Tehlike Haritası https://www.afad.gov.tr/turkiye-deprem-tehlike-haritasi
AFAD – Yeni Deprem Tehlike Haritası Yayımlandı https://www.afad.gov.tr/yeni-deprem-tehlike-haritasi-yayimlandi58
AFAD – Türkiye Deprem Tehlike Haritaları İnteraktif Web Uygulaması https://tdth.afad.gov.tr/TDTH/
AFAD – Açıklamalı Afet Yönetimi Terimleri Sözlüğü https://www.afad.gov.tr/aciklamali-afet-yonetimi-terimleri-sozlugu
MTA – Türkiye Diri Fay Haritası 2026 https://tdfh.mta.gov.tr/
AFAD Eskişehir İl Müdürlüğü – Eskişehir İl Afet Risk Azaltma Planı https://eskisehir.afad.gov.tr/irap
AFAD Eskişehir İl Müdürlüğü – 2019 tarihli Eskişehir fay zonları açıklaması https://eskisehir.afad.gov.tr/afad-eskisehir-gonullulerinin-tanismasi
Eskişehir Büyükşehir Belediyesi – Eskişehir’de 52 Mahallede 51 Bin 801 Yapı İncelendi https://www.eskisehir.bel.tr/icerik-detay.php?cat_icerik=1&icerik_id=10649
Eskişehir Büyükşehir Belediyesi – İmar ve Bayındırlık ile Deprem ve Doğal Afetler Ortak Komisyonu Raporu, Mart 2025 https://www.eskisehir.bel.tr/dosyalar/meclis_gundem/2025/komisyon-3.pdf
Eskişehir Büyükşehir Belediyesi – 13 Şubat 2026 tarihli kentsel dönüşüm açıklaması https://www.eskisehir.bel.tr/icerik-detay.php?cat_icerik=1&icerik_id=12413&menu_id=24
Eskişehir Büyükşehir Belediyesi – 26 Ağustos 2026 tarihli yapı stoku açıklaması https://www.eskisehir.bel.tr/icerik-detay.php?cat_icerik=1&icerik_id=13204&menu_id=24
Eskişehir Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü – Riskli yapı tespiti https://eskisehir.csb.gov.tr/haberler/kentsel-donusum-ile-afetlerden-korun-267419
e-Devlet – Riskli Yapı Tespiti https://www.turkiye.gov.tr/csb-riskli-yapi-tespiti-4609
