Eskişehir'in Tarihî Hamamları, Çeşmeleri ve Hanları

Eskişehir’in Tarihî Hamamları, Çeşmeleri ve Hanları

0
Paylaş

Eskişehir, Osmanlı döneminden günümüze ulaşan hamamları, çeşmeleri, hanları ve geleneksel çarşılarıyla zengin bir mimari mirasa sahip. Bu yapıların önemli bir bölümü Odunpazarı Tarihî Kent Merkezi çevresinde bulunurken, Han ilçesinde de Osmanlı dönemine ait eserler korunuyor.

Kültür ve Turizm Bakanlığı kayıtlarına göre Odunpazarı Tarihî Kent Merkezi, Selçuklu, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerinden izler taşıyor. Geleneksel konut mimarisi, tarihî sokakları ve kamusal yapılarıyla bölge, Eskişehir’in geçmişteki sosyal ve ekonomik yaşamını yansıtan önemli alanlardan biri olarak öne çıkıyor.

Eskişehir’in Hamam Kültürü ve Sıcaksular Bölgesi

Eskişehir’de hamam kültürünün geçmişi Osmanlı döneminden daha eskiye uzanıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı, kent merkezindeki sıcak su kaynaklarının Roma ve Bizans dönemlerinde de kullanıldığını belirtiyor. Osmanlı döneminde ise hamamlar, kent yaşamının önemli yapıları arasında yer aldı.

Hamamyolu Caddesi, eski adıyla Yunak Caddesi, kentin sıcak su kaynaklarıyla bağlantılı tarihî bölgelerinden biri. Yukarı Mahalle ile Aşağı Mahalle’yi birbirine bağlayan cadde, 2009 yılında yeniden düzenlendi ve 2016 yılında yapılan düzenlemeyle bugünkü görünümüne kavuştu.

Bakanlığın Eskişehir turizm rehberinde Erler Kaplıcası, Keçeciler Hamamı, Ferah Hamamı ve Bahçeli Sengül Hamamı gibi işletmeler yer alıyor. Ancak rehberde adı geçen bütün hamamların Osmanlı döneminde inşa edildiğine ilişkin kesin bir tarih bilgisi bulunmuyor. Bu nedenle günümüzdeki hamam işletmeleriyle tarihî Osmanlı yapılarının birbirinden ayrılması gerekiyor.

Hamamdan Camiye Dönüştürülen İshak Fakih Camii

Odunpazarı Orta Mahalle sınırlarında bulunan İshak Fakih Camii, Ak Cami adıyla da biliniyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı kayıtlarında yapının Erken Osmanlı dönemine ait olduğu belirtiliyor.

Yapının mimari planı, başlangıçta hamam olarak inşa edildiğini gösteriyor. Hamamın kubbeyle örtülü soyunmalık bölümü camiye dönüştürülürken ibadet alanı olarak değerlendirilmiş, sıcaklık bölümü ise son cemaat yerine dönüştürülmüş. İshak Fakih Camii, Eskişehir’de tarihî yapıların zaman içerisinde farklı işlevlerle kullanılmasına örnek oluşturuyor.

Han İlçesindeki Hüsrevpaşa Hamamı

Eskişehir’in Han ilçesi, Osmanlı döneminde kullanılan yol güzergâhları üzerinde önemli bir menzil konumundaydı. Kültür ve Turizm Bakanlığı kayıtlarına göre ilçede Osmanlı döneminden kalan Hüsrev Paşa Camii ve hamam günümüze ulaşmış durumda.

Hüsrevpaşa Hamamı, Eskişehir Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun 27 Aralık 2024 tarihli envanter belgesinde Osmanlı dönemi yapısı olarak tanımlanıyor. Han ilçe merkezindeki yapı, ikinci grup korunması gerekli kültür varlığı olarak kayıtlı bulunuyor. Belgede hamamın kesin inşa tarihi belirtilmiyor.

Odunpazarı’nın Tarihî Çeşmeleri

Osmanlı dönemi mahalle yaşamının önemli unsurlarından olan çeşmeler, Odunpazarı’nın tarihî sokak dokusunda günümüze ulaşan mimari eserler arasında bulunuyor. Eskişehir Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu, bu yapıların bir bölümünü korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı olarak tescil etti.

Akcami Mahallesi Malhatun Sokak üzerinde bulunan Hak Çeşmesi (Mal Hatun Çeşmesi II), geleneksel sokak çeşmelerinden biri. Koruma Kurulu’nun 24 Haziran 2022 tarihli envanterinde yapının 1856 yılına tarihlenebileceği belirtiliyor. Çeşmenin ön cephesinde ay ve yıldız motifi bulunuyor. Yapı, 2010 yılında gerçekleştirilen restorasyon sırasında açığa çıkarıldı.

Dede Mahallesi sınırlarında yer alan Alem (Mücellit) Çeşmesi de koruma altındaki eserlerden biri. Eskişehir Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu, 24 Haziran 2022 tarihli ve 10801 sayılı kararıyla çeşmeyi korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı olarak tescil etti. Yapının koruma grubu ikinci grup olarak belirlendi.

Koruma Kurulu’nun 9 Haziran 2022 tarihli kararları arasında Kandamış Çeşmesi ve Beyzade Konağı Çeşmesi (Hamamcı Kadir Çeşmesi – Çinili Çeşme) de bulunuyor. Bu kayıtlar, Eskişehir’in tarihî çeşmelerinin yalnızca mimari değil, kentsel kültür mirası açısından da korunduğunu gösteriyor.

Kurşunlu Külliyesi ve Osmanlı’nın Menzil Yapıları

Odunpazarı’ndaki Kurşunlu Külliyesi, Eskişehir’in Osmanlı döneminden kalan önemli yapı topluluklarından biri. TDV İslâm Ansiklopedisi kayıtlarına göre külliye, Çoban Mustafa Paşa tarafından yaptırıldı ve Üsküdar-Payas güzergâhındaki menzil külliyeleri arasında yer aldı.

Külliyenin yapım tarihine ilişkin kitabe ve vakfiye kayıtları farklı tarihler içeriyor. TDV İslâm Ansiklopedisi’nde, bu belgeler birlikte değerlendirilerek inşaatın 1515-1526 yılları arasında gerçekleştirildiği belirtiliyor. Külliye, Osmanlı döneminde yolculuk, konaklama ve dinî yaşamın bir arada şekillendiği mimari düzenin Eskişehir’deki örneklerinden biri.

Atlıhan ve Odunpazarı’nın Çarşı Kültürü

Odunpazarı, tarihî konutları ve sokakları kadar han ve çarşı kültürüyle de tanınıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın ilçe tanıtımında Atlıhan El Sanatları Çarşısı, Arasta Çarşısı ve Kırk Ambar Çarşısı ziyaret edilebilecek yerler arasında gösteriliyor.

Atlıhan El Sanatları Çarşısı, günümüzde geleneksel el sanatlarıyla ilişkilendirilen mekânlardan biri olarak Odunpazarı’nın tarihî çevresinde bulunuyor. Ancak günümüzdeki çarşı yapılarının tamamını özgün Osmanlı dönemi eseri olarak değerlendirmek doğru değil. Tarihî işlev, yeniden kullanım ve güncel yapılaşma birbirinden ayrılmalı.

Odunpazarı’nda Tarihî Yapıların Korunması

Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Odunpazarı Evleri tanıtımında, tarihî dokuyu yaşatma projesi kapsamında gerçekleştirilen restorasyon ve aslına uygun yapım çalışmalarına ilişkin sayısal bilgiler bulunuyor.

Bakanlığın yayımladığı proje bilgileri şu şekilde:

Yapı veya alan Belirtilen sayı
Geleneksel sokak 30
Geleneksel ev 300
Cami 3
Külliye 1
Kervansaray 2
Çeşme 15
Han 1

Bu rakamlar, Odunpazarı Evleri’ni Yaşatma Projesi kapsamında belirtilen çalışmaları ifade ediyor. Eskişehir genelindeki bütün Osmanlı dönemi eserlerinin sayısı veya 2026 yılına ait güncel yapı envanteri olarak değerlendirilmemeli.

Tarihî Hamam Kültürü Bugün Müzede Yaşatılıyor

Eskişehir Hamam Müzesi, tarihî Odunpazarı bölgesinde 22 Ekim 2022 tarihinde açıldı. Geleneksel Türk hamam mimarisinden yararlanılarak modern bir tasarımla inşa edilen müze, hamam kültürünün geçmişten günümüze gelişimini ele alıyor.

Müzede Antik Çağ ve Roma dönemi yıkanma kültürü, Anadolu hamam tarihi, kadın ve erkek hamam kültürü ile geleneksel hamam eşyalarına ilişkin sergilemeler bulunuyor. Ayrıca Eskişehir’in sıcak sularını ve hamamlarını anlatan belgesel gösterimi yapılıyor.

Şarkiye Mh., Çürükoğlu Sk. No: 2/D Odunpazarı/Eskişehir adresindeki müze, Bakanlığın yayımladığı ziyaret bilgilerine göre pazartesi hariç 10:00-17:00 saatleri arasında ziyaret edilebiliyor. Giriş ücretli olup güncel ücret tutarı belirtilmiyor.

Eskişehir’in Osmanlı dönemi mimari mirasını incelemek isteyenler için Odunpazarı Tarihî Kent Merkezi, Kurşunlu Külliyesi, İshak Fakih Camii ve tarihî mahalle çeşmeleri başlıca duraklar arasında yer alıyor. Han ilçesindeki Hüsrevpaşa Hamamı da kent merkezi dışındaki Osmanlı mirasının örneklerinden biri.

Kaynak: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Eskişehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Eskişehir Turizm Rehberi (2018, 6. baskı), Odunpazarı Evleri, Hamamyolu Caddesi, İshak Fakih Camii, Han Yeraltı Yerleşimi ve Eskişehir Hamam Müzesi tanıtımları; T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Odunpazarı Tarihi Kent Merkezi; Eskişehir Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu, 9 Haziran 2022 ve 24 Haziran 2022 tarihli tescil kararları ile 27 Aralık 2024 tarihli Hüsrevpaşa Hamamı envanteri; Kasım İnce, Kurşunlu Külliyesi, TDV İslâm Ansiklopedisi (2002)

Eskişehir’in Tarihî Hamamları, Çeşmeleri ve Hanları
0

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

0/30 karakter