Kurtuluş Savaşı'nda Eskişehir: İşgalden Kurtuluşa

Kurtuluş Savaşı’nda Eskişehir: İşgalden Kurtuluşa

0
Paylaş

Eskişehir, Kurtuluş Savaşı boyunca Batı Cephesi’nin önemli merkezlerinden biri oldu. İngiliz ve Yunan işgallerini yaşayan şehir, İnönü Muharebeleri, Kütahya-Eskişehir Muharebeleri ve Büyük Taarruz sürecinde Millî Mücadele tarihinin önemli gelişmelerine sahne oldu. 2 Eylül 1922’de Yunan işgalinden kurtarılan Eskişehir, savaşın ardından ağır bir yıkımla karşı karşıya kaldı.

Eskişehir’in Millî Mücadele’deki önemi

Mondros Mütarekesi’nin ardından 23 Ocak 1919’da Eskişehir, İngiliz kuvvetleri tarafından işgal edildi. Mustafa Kemal Paşa’nın talimatıyla Ankara’daki 20. Kolordu Kumandanı Ali Fuad Paşa tarafından başlatılan harekâtın ardından İngiliz kuvvetleri 20 Mart 1920’de şehirden ayrıldı.

Eskişehir, Millî Mücadele’nin askerî örgütlenmesinde de önemli bir görev üstlendi. 24 Haziran 1920’de Batı Cephesi Komutanlığının karargâh merkezi Eskişehir olarak kaydedildi. Şehir, bu dönemde cephe komutanlığının faaliyet yürüttüğü merkezlerden biri haline geldi.

İnönü Muharebeleri ve Eskişehir

Eskişehir’in İnönü ilçesi, düzenli ordunun Kurtuluş Savaşı’ndaki önemli mücadelelerine sahne oldu. Birinci İnönü Muharebesi 6-11 Ocak 1921, İkinci İnönü Muharebesi ise 23-31 Mart 1921 tarihlerinde gerçekleşti.

Her iki muharebenin ardından Batı Cephesi’ndeki askerî mücadele devam etti. 1921 yılının Temmuz ayında yaşanan Kütahya-Eskişehir Muharebeleri ise bölgedeki askerî durumun değişmesine yol açtı.

Kütahya-Eskişehir Muharebeleri’nde neler yaşandı?

10-24 Temmuz 1921 tarihlerinde gerçekleşen Kütahya-Eskişehir Muharebeleri, Türk ordusunun geri çekilmesiyle sonuçlandı. Türk kuvvetlerinin Sakarya hattına çekilmesinin ardından Eskişehir, 20 Temmuz 1921’de Yunan kuvvetleri tarafından işgal edildi.

Muharebeler sırasında Türk ordusu önemli kayıplar verdi. Genelkurmay Başkanlığının Atatürk Araştırma Merkezi yayınlarında aktarılan verilerine göre Kütahya-Eskişehir Muharebeleri’ndeki askerî kayıplar şöyleydi:

Kayıp türü Asker sayısı
Şehit 1.643
Yaralı 4.981
Esir 374
Toplam 6.998

Bu rakamlar, 10-24 Temmuz 1921 tarihleri arasındaki Kütahya-Eskişehir Muharebelerine ilişkin Genelkurmay verilerini kapsamaktadır. Muharebelerin ardından Türk ordusunun Sakarya hattına çekilmesi, Millî Mücadele’nin sonraki askerî safhasını oluşturdu.

Eskişehir’in işgalden kurtuluşu

Türk ordusunun 26 Ağustos 1922’de başlattığı Büyük Taarruz, işgal altındaki bölgelerin kurtarılmasını sağlayan askerî harekât oldu. 30 Ağustos 1922’de Dumlupınar’da Başkomutan Muharebesi kazanıldı.

Büyük Taarruz’un ardından Türk birliklerinin ilerleyişiyle 1 Eylül 1922’de Seyitgazi, 2 Eylül 1922’de ise Eskişehir Yunan işgalinden kurtarıldı.

Eskişehir’in kurtuluşu, 30 Ağustos Zaferi’nin ardından Batı Anadolu’da devam eden askerî harekâtın önemli gelişmelerinden biri olarak kayıtlara geçti.

İşgalin Eskişehir’de bıraktığı yıkım

Eskişehir’in kurtuluşu, şehirdeki ağır tahribatı da ortaya çıkardı. Eskişehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün tarihçe kayıtlarına göre Yunan kuvvetleri geri çekilirken kentte çok sayıda bina ve iş yerini ateşe verdi.

Müdürlüğün aktardığı dönemin Hâkimiyet-i Milliye gazetesi muhabirinin verilerine göre işgalin sonunda ortaya çıkan yıkım şu şekilde kaydedildi:

Tahribat veya kayıp Dönemin kayıtlarındaki miktar
Hayatını kaybeden kişi 250
Kent merkezinde yanan hane 2.000
Yanan otel ve han 22
Yanan mağaza ve dükkân 2.000
Yanan hamam 5
Yanan fabrika 4
Yanan cami 2
Yanan mescit 3
Yanan mektep 10
Köylerde yanan hane 13.000
Yanan davar ağılı 2.000
Yanan ormanlık alan 150.000 dönüm

Bu sayılar güncel bir tespit değil, 1922 yılındaki olaylara ilişkin dönemin basın kayıtlarından aktarılan tarihî verilerdir. Eskişehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, o dönemin kaynaklarında şehir ve çevresindeki toplam zararın 150 milyon lira olarak belirtildiğini aktarmaktadır.

Yıkımın ardından şehirde idarî düzen yeniden oluşturuldu. İşgal sırasında memurlarıyla birlikte Sivrihisar’a taşınan Mutasarrıf İbrahim Bey, Eskişehir’e dönerek yönetimi yeniden üstlendi.

Eskişehir savaşın ardından nasıl değişti?

TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Eskişehir maddesine göre şehir, yaklaşık on üç ay süren Yunan işgali sırasında büyük ölçüde tahrip edildi. Özellikle kent merkezindeki ticaret alanları yangınlardan zarar gördü.

1925 yılında vilâyet merkezi olan Eskişehir, savaşın bıraktığı tahribatın giderilmesiyle yeniden gelişmeye başladı. Kent merkezindeki yangın alanlarında yeni taş binalar inşa edilirken yerleşim alanları genişledi.

Şehrin savaş sonrasındaki nüfus değişimi de bu gelişimi gösteren tarihî veriler arasında yer aldı.

Sayım yılı Eskişehir şehir nüfusu
1927 32.103
1935 47.045

1927 ve 1935 nüfus verileri, TDV İslâm Ansiklopedisi’nde aktarılan şehir nüfusu rakamlarıdır. Bu dönemde Eskişehir’de İstiklâl, Hoşnudiye ve Ârifiye gibi yeni mahalleler kuruldu.

Kurtuluş Savaşı’nın izleri bugün nerede görülebilir?

Eskişehir’in Millî Mücadele dönemine tanıklık eden tarihî yapılardan biri, Odunpazarı’ndaki Anadolu Üniversitesi Cumhuriyet Tarihi Müzesi binasıdır.

1916 yılında Turan Numune Mektebi olarak inşa edilen yapı, Yunan işgali sırasında hastane olarak kullanıldı. Eskişehir’in 2 Eylül 1922’de kurtarılmasının ardından bina, esir Yunan askerlerinin tutulduğu hapishaneye dönüştürüldü. Cumhuriyet’in ilanından sonra yeniden okul olarak kullanılan yapı, bugün Cumhuriyet Tarihi Müzesi olarak bilinmektedir.

Eskişehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, şehrin kurtuluşunun 104. yıl dönümü olan 2 Eylül 2026’da da tarihî belgeleri gündeme taşıdı. 1922 Osmanlı Gazetelerinde Eskişehir: Direnişin Kalbi, Zaferin Eşiği adlı sergide, Millî Mücadele yıllarının basına yansıyan haberleri ve manşetleri ziyaretçilerle buluşturuldu. Sergi 6 Eylül 2026’ya kadar açık kaldı.

2 Eylül Eskişehir için neden önemli?

2 Eylül 1922, Eskişehir’in Yunan işgalinden kurtulduğu tarih olarak şehrin tarihinde yer alıyor. Kurtuluş Savaşı sırasında Batı Cephesi karargâhına ev sahipliği yapan, önemli muharebelere sahne olan ve işgal döneminde büyük yıkım yaşayan Eskişehir, savaşın ardından yeniden yapılanma sürecine girdi.

Şehrin Millî Mücadele tarihi, bugün hem tarihî belgelerde hem de Odunpazarı’ndaki Cumhuriyet Tarihi Müzesi gibi yapılarda izlenebiliyor.

Kaynak: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Eskişehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Tarihçe; T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Cumhuriyet Tarihi Müzesi (Odunpazarı); T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1922 Yılı Tarih Kronolojisi; Atatürk Araştırma Merkezi Başkanlığı, Batı Cephesinde Türk Ordusunun Karargâh Merkezleri, 2024; Atatürk Araştırma Merkezi Başkanlığı, Şehitler Araştırması, 2024; TDV İslâm Ansiklopedisi, Eskişehir maddesi, 1995; Eskişehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, 1922 Osmanlı Gazetelerinde Eskişehir: Direnişin Kalbi, Zaferin Eşiği Sergisi, 2026

Kurtuluş Savaşı’nda Eskişehir: İşgalden Kurtuluşa
0

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

0/30 karakter