Eskişehir Ovası ve Porsuk Havzasının Tarihî Önemi

Eskişehir Ovası, verimli toprakları, akarsu ağı ve ulaşım yollarıyla Anadolu’nun tarihî yerleşim alanlarından biri olarak öne çıkıyor. Bölgenin coğrafi yapısını şekillendiren Porsuk Çayı ve Sakarya Nehri, geçmişten günümüze yerleşimlerin dağılımında ve tarımsal faaliyetlerde önemli bir yere sahip bulunuyor. Arkeolojik araştırmalar, Eskişehir çevresindeki yerleşim geçmişinin tarih öncesi dönemlere kadar uzandığını ortaya koyuyor.

Eskişehir Ovasının Coğrafi Özellikleri

Eskişehir Ovası, İç Anadolu Bölgesi’nin batısında, Porsuk Çayı ve kollarının oluşturduğu vadi sistemi içerisinde yer alıyor. Kuzeyde Bozdağ ve Sündiken Dağları, güneyde Sivrihisar Dağları ve Türkmen Dağı’nın doğu uzantılarıyla çevrili olan Porsuk Ovası, doğuya doğru genişleyen düzlüklerden oluşuyor.

Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından hazırlanan Sakarya Havzası Kuraklık Yönetim Planı’na göre Porsuk Ovası, kalın alüvyal toprak tabakasıyla kaplı verimli bir tarım alanı niteliğinde. Eskişehir il merkezine yaklaşırken genişleyen ova, doğuda Alpu ve Beylikova yönünde devam ediyor.

Bakanlığın havza planında yer alan coğrafi ölçümler, Eskişehir-Alpu Ovası ile Porsuk Vadisi’nin geniş tarım alanlarına sahip olduğunu gösteriyor.

Bu ölçüler, Porsuk havzasının farklı kesimlerinde ova genişliğinin önemli ölçüde değiştiğini ortaya koyuyor. Özellikle Alpu yönündeki geniş düzlükler, bölgenin tarımsal coğrafyasında önemli yer tutuyor.

Porsuk Çayı ve Sakarya Havzasının Yerleşime Etkisi

Porsuk Çayı, Kütahya’nın Altıntaş çevresinden doğarak Eskişehir il merkezinden geçiyor ve Polatlı yakınlarında Sakarya Nehri’ne katılıyor. Eski çağlarda Tembris adıyla da bilinen akarsu, Eskişehir, Alpu ve Beylikova ovalarından geçerek geniş bir havza sistemi oluşturuyor.

Eskişehir Valiliği tarafından hazırlanan İl Afet Risk Azaltma Planı’nda Sakarya Nehri ve Porsuk Çayı’nın coğrafi özelliklerine ilişkin bilgiler bulunuyor.

Bu veriler, Sakarya-Porsuk su sisteminin Eskişehir sınırlarını aşan geniş bir coğrafi alanı kapsadığını gösteriyor.

İlk Tunç Çağı’nda Porsuk Havzası

Orta Porsuk Havzası üzerine yapılan arkeolojik araştırmalar, bölgenin tarih öncesi yerleşim yoğunluğu bakımından önemini ortaya koyuyor. Ege Arkeoloji Dergisi’nde yayımlanan bilimsel çalışmada, havzadaki yerleşimlerin dağılımı ve coğrafi koşullarla ilişkisi inceleniyor.

Araştırmaya göre Orta Porsuk Havzası, yaklaşık 2.844 kilometrekarelik çalışma alanıyla çok sayıda arkeolojik yerleşimi barındırıyor.

İlk Tunç Çağı’na tarihlenen 94 yerleşimin tespit edilmesi, Porsuk havzasının tarih öncesi dönemlerde yoğun biçimde kullanıldığını gösteriyor. Araştırmada akarsu sisteminin, tarım ve hayvancılığa dayalı geçim faaliyetleriyle ilişkisi de ele alınıyor.

Şarhöyük ve Antik Dorylaion

Eskişehir’in en önemli tarihî yerleşim alanlarından biri olan Şarhöyük, il merkezinin kuzeydoğusunda bulunuyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı kayıtlarına göre höyük, Porsuk Nehri ile Sarısu arasında kalan geniş ovanın güney kenarında yer alıyor.

Antik dönemde Dorylaion adıyla bilinen yerleşim, Eskişehir’in eski ve orta çağ tarihinin araştırılmasında önemli bir konuma sahip. Bakanlığın tarihçe kayıtlarında, Dorylaion’un önemli yolların kavşağında bulunan, kaplıcaları ve ticaretiyle tanınan bir Frigya kenti olduğu belirtiliyor.

Şarhöyük’ün coğrafi konumu ve fiziksel özellikleri, arkeolojik araştırmalarda ayrıntılı olarak belgelenmiş durumda.

Şarhöyük çevresinde bir Aşağı Şehir ve höyüğün batısında nekropol alanı bulunuyor. Kazı çalışmaları, yerleşimin İlk Tunç Çağı’ndan Osmanlı Dönemi’ne kadar uzanan tarihî tabakalarının araştırılmasını sağladı.

Alpu Ovasında Midaion Yerleşimi

Midaion/Karahöyük, Eskişehir’in doğusunda, Porsuk Nehri yakınında ve verimli Alpu Ovası’na hâkim bir konumda bulunuyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı kayıtlarında yerleşimin Eskişehir’e yaklaşık 30 kilometre uzaklıkta olduğu belirtiliyor.

İlk Tunç Çağı’ndan Bizans Çağı’na kadar kesintisiz yerleşim gördüğü belirtilen Midaion, Porsuk vadisindeki uzun süreli yerleşim geçmişinin önemli örneklerinden biri. Höyük yaklaşık 500 metre çapında ve 20 metre yüksekliğinde.

Roma Çağı’nda adına sikke basılan Midaion’da gerçekleştirilen arkeolojik kazılarda aynı döneme ait köprü ayakları ortaya çıkarıldı. Bu buluntular, Porsuk çevresindeki tarihî ulaşım yapılarının araştırılması bakımından önem taşıyor.

Kalkolitik Dönemde Yerleşim Tercihleri

Eskişehir’in tarih öncesi yerleşim geçmişi yalnızca geniş ova düzlükleriyle sınırlı değil. İnönü ilçesindeki Kanlıtaş Höyüğü, vadi ve yükseltilerin de yerleşim alanı olarak tercih edildiğini gösteren arkeolojik örneklerden biri.

Kültür ve Turizm Bakanlığı kayıtlarına göre Kanlıtaş Höyüğü, Kalkolitik Dönem Porsuk kültürünün belirlenmiş önemli yerleşmeleri arasında bulunuyor. Aşağı Kuzfındık Köyü yakınındaki yerleşim, Kocadere’nin geçtiği dar bir vadide, büyük bir kaya bloğuna yaslanıyor.

Anadolu Üniversitesi desteğiyle yürütülen yüzey araştırmaları, höyüğün bulunduğu coğrafi konumun dönemin yerleşim tercihleri açısından önemli olduğunu ortaya koyuyor. Bu örnek, Eskişehir çevresinde hem ova tabanlarının hem de vadi yamaçlarının tarih öncesi yerleşimlerde kullanıldığını gösteriyor.

Verimli Toprakların Tarıma Etkisi

Porsuk Ovası, akarsuların taşıdığı alüvyal birikimlerle oluşmuş toprak yapısıyla tarımsal üretim açısından elverişli alanlar arasında bulunuyor. Tarım ve Orman Bakanlığının Sakarya Havzası Kuraklık Yönetim Planı’nda ovanın verimli toprak özellikleri ve yetiştirilen ürünler açıklanıyor.

Bakanlığın havza planında buğday, arpa, çavdar, yulaf, mısır, pirinç ve şeker pancarı, Porsuk Ovası’nda yetiştirilen ürünler arasında sıralanıyor.

Bu ürün bilgileri havza planının coğrafi ve tarımsal değerlendirmelerine dayanıyor. Söz konusu liste, tarih öncesi dönemlerde aynı ürünlerin yetiştirildiğini gösteren arkeobotanik bir kayıt niteliği taşımıyor.

Eskişehir’in Tarihî Mirası Bugün Nerede Görülebilir?

Eskişehir ETİ Arkeoloji Müzesi, Eskişehir Ovası ve çevresindeki eski yerleşimlerin tarihini incelemek isteyenler için önemli bir kültür kurumu. Müzenin koleksiyonunda Dorylaion, Midaion çevresi ve Eskişehir’in farklı arkeolojik alanlarıyla ilişkili tarihî eserler bulunuyor.

Müze teşhirinde Dorylaion (Şarhöyük), Pessinus, Han Yeraltı Şehri, Yazılıkaya, Keçiçayırı, Çavlum Köyü Eski Hitit Nekropolü, Demircihöyük ve Küllüoba gibi alanlardan elde edilen önemli buluntular kronolojik olarak sergileniyor.

Eskişehir ETİ Arkeoloji Müzesi, Akarbaşı Mahallesi Atatürk Bulvarı No: 64, Odunpazarı/Eskişehir adresinde bulunuyor. Bakanlığın yayımladığı ziyaret bilgilerinde yaz ve kış dönemleri için saatler 08.00-17.00 olarak belirtiliyor. Müze ücretli olarak hizmet veriyor.

Ova ve Akarsuların Eskişehir Tarihindeki Yeri

Eskişehir’in yerleşim tarihi, Porsuk Çayı çevresindeki ovalar, akarsu vadileri ve tarihî ulaşım yollarıyla yakından ilişkili. Şarhöyük, Midaion ve Kanlıtaş gibi arkeolojik alanlar, bölgenin farklı dönemlerde ve farklı coğrafi koşullarda yerleşim amacıyla kullanıldığını belgeliyor.

Sakarya-Porsuk havzası, günümüzde de Eskişehir’in tarım coğrafyasının temel unsurlarından biri olmayı sürdürüyor. Arkeolojik bulgular ve resmî havza araştırmaları birlikte değerlendirildiğinde, bölgedeki su kaynakları ve verimli düzlüklerin hem tarihî yerleşim düzeninde hem de tarımsal faaliyetlerde önemli bir yere sahip olduğu görülüyor.

Kaynak: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Eskişehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Tarihçe, Şarhöyük Kazısı, Midaion (Karahöyük) Kazısı, Karahöyük/Midaio (Alpu), Kanlıtaş Höyüğü ve ETİ Arkeoloji Müzesi kurumsal yayınları; T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Su Yönetimi Genel Müdürlüğü, Sakarya Havzası Kuraklık Yönetim Planı, Cilt I, 2023; T.C. Eskişehir Valiliği, Eskişehir İl Afet Risk Azaltma Planı, 2022; Ege Arkeoloji Dergisi, Orta Porsuk Havzası arkeolojik yerleşim araştırması, DOI: 10.51493/egearkeoloji.1189545, 2023