Eskişehir’in demiryolu tarihi ve sanayi mirası

Eskişehir’in ulaşım ve sanayi tarihinde demiryolları önemli bir yere sahip. Osmanlı dönemindeki Anadolu Demiryolu çalışmalarıyla gelişen demiryolu altyapısı, Cumhuriyet döneminde lokomotif üretimi ve demiryolu işletmeciliğiyle yeni bir aşamaya ulaştı. TÜLOMSAŞ, Karakurt lokomotifi ve Behiç Erkin, şehrin demiryolu geçmişinin öne çıkan isimleri ve kurumları arasında bulunuyor.

Anadolu Demiryolu ve Eskişehir

Osmanlı döneminde inşa edilen Anadolu-Bağdat Demiryolu, Eskişehir’in demiryolu tarihinin temelini oluşturdu. Demiryolu hatları, kentin ulaşım bağlantılarının gelişmesinde ve ilerleyen yıllarda demiryolu sanayisinin oluşmasında etkili oldu.

Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasının ardından demiryolu işletmeciliğinde yeni bir kurumsal yapılanmaya gidildi. 24 Mayıs 1924 tarihinde Nafıa Vekâletine bağlı Anadolu-Bağdat Demiryolları Müdüriyeti Umumiyesi kuruldu. 31 Mayıs 1927 tarihinde ise demiryollarının yapım ve işletme faaliyetlerini birlikte yürütmek amacıyla Devlet Demiryolları ve Limanları İdare-i Umumiyesi oluşturuldu.

Cumhuriyet öncesinde yabancı şirketler tarafından işletilen demiryolu hatları 1928-1948 yılları arasında satın alınarak millileştirildi. 22 Temmuz 1953 tarihinde çıkarılan 6186 sayılı Kanun ile Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları İşletmesi, kamu iktisadi devlet teşekkülü statüsüne kavuştu.

TÜLOMSAŞ ve Eskişehir’de Lokomotif Üretimi

Türkiye Lokomotif ve Motor Sanayii A.Ş. (TÜLOMSAŞ), geçmişi 1894 yılına uzanan üretim faaliyetleriyle Eskişehir’in sanayi tarihinde önemli bir yer edindi. Demiryolu araçlarının üretimi ve bakımına yönelik çalışmalar, şehrin demiryolu sanayisiyle özdeşleşmesini sağladı.

Bu üretim geçmişinin önemli örneklerinden biri Karakurt adlı buharlı lokomotif oldu. 1961 yılında Eskişehir’de üretilen Karakurt, Türkiye’nin ilk yerli buharlı lokomotifi olarak tarihe geçti.

Karakurt’un teknik özellikleri, dönemin yerli demiryolu üretim kapasitesini ortaya koyuyor. Lokomotifin motor gücü, ağırlığı ve ulaşabildiği hız resmî kaynaklarda belirtiliyor.

Karakurt, Türk işçi ve mühendislerinin Eskişehir’de gerçekleştirdiği demiryolu üretiminin tarihî örneklerinden biri olarak öne çıkıyor.

Devrim Otomobili ve Eskişehir’in Sanayi Tarihi

Eskişehir’in üretim geçmişinde yalnızca lokomotifler değil, Devrim otomobili de yer alıyor. Türkiye’nin ilk yerli otomobili olarak bilinen Devrim, 1961 yılında Eskişehir’deki demiryolu sanayi tesislerinde üretildi.

Karakurt lokomotifi ile Devrim otomobili, aynı yıl gerçekleştirilen iki önemli üretim çalışması olarak Eskişehir’in sanayi tarihinde yerini aldı. Bu araçlar, bugün şehrin demiryolu ve otomotiv geçmişini anlatan kültürel mirasın parçaları arasında bulunuyor.

Behiç Erkin ve Demiryollarının Kuruluşu

Behiç Erkin (1876-1961), Türkiye’nin demiryolu tarihinde önemli görevler üstlenen isimlerden biri oldu. Devlet Demiryollarının kurucusu ve ilk Genel Müdürü olarak tanınan Erkin, demiryolu alanındaki çalışmaları nedeniyle Demiryollarının Babası olarak anılıyor.

Çanakkale Savaşı ve Millî Mücadele dönemlerinde önemli görevler üstlenen Behiç Erkin, hizmetlerinden dolayı TBMM Takdirnamesi ve İstiklal Madalyası ile onurlandırıldı.

Behiç Erkin’in Eskişehir ile bağı ölümünden sonra da devam etti. İstanbul’da hayatını kaybeden Erkin, vasiyetinde Eskişehir Enveriye İstasyonu bölgesindeki demiryolu hatlarının birleştiği üçgende defnedilmek istediğini belirtti.

Vasiyeti doğrultusunda TCDD Genel Müdürlüğü tarafından yaptırılan anıt mezara nakledilen Behiç Erkin’in mezarı, Eskişehir’in demiryolu tarihindeki önemli hatıra mekânlarından biri oldu.

Eskişehir’de Demiryolu Tarihini Anlatan Müzeler

Eskişehir’in demiryolu geçmişi, şehirdeki müze ve tarihî eserlerle günümüzde de korunuyor. TCDD Eskişehir Müzesi, demiryolu işletmeciliğinde kullanılan araç ve gereçleri, tarihî belgeleri ve lokomotif örneklerini barındırıyor.

1998 yılında ziyarete açılan müzenin kuruluş fikri, 1997 yılında Eskişehir Şube 13. Şefliği malzeme ambarındaki tarihî sobaların sergilenmesiyle ortaya çıktı. Müzede 1908 yılında Almanya’ya sipariş edilen lale motifli sobaların yanı sıra eski haberleşme cihazları, demiryolu ekipmanları, istasyon maketleri ve tarihî fotoğraflar bulunuyor.

Eskişehir Garı yanında bulunan müzenin bahçesinde drezinler, hemzemin geçit ekipmanları, raylar ve lokomotifler sergileniyor. Müze binasında ise buharlı, dizel ve elektrikli lokomotiflerle ilgili eserler ve demiryolu tarihine ait belgeler yer alıyor.

Ancak TCDD Eskişehir Müzesi, resmî duyuruya göre restorasyon çalışmaları nedeniyle 31.12.2026 tarihine kadar ziyarete kapalı tutuluyor.

TÜRASAŞ Devrim Arabaları Müzesi

Eskişehir’deki demiryolu ve sanayi geçmişini tanımak isteyenlerin ziyaret edebileceği bir diğer yer TÜRASAŞ Devrim Arabaları Müzesi. Müze, Tepebaşı ilçesinde, TÜRASAŞ Eskişehir Bölge Müdürlüğü bünyesinde bulunuyor.

Müzenin adresi Ahmet Kanatlı Caddesi, Eskişehir olarak belirtiliyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yayımlanan ziyaret bilgilerine göre müze pazartesi günleri dışında hafta içi 10.00-17.00, hafta sonları ise 09.00-17.00 saatlerinde ziyaret edilebiliyor. Müze ücretli olarak hizmet veriyor.

Eskişehir’de Yüksek Hızlı Tren Dönemi

Eskişehir’in demiryolu geçmişinde yeni bir dönem, 13 Mart 2009 tarihinde Ankara-Eskişehir yüksek hızlı tren hattının işletmeye açılmasıyla başladı. Bu hat, Türkiye’deki yüksek hızlı tren yolcu taşımacılığının başlangıcı oldu.

TCDD Taşımacılık 2025 Faaliyet Raporu, Türkiye’deki yüksek hızlı tren güzergâhlarının hizmete alınma tarihlerini ortaya koyuyor. Ankara-Eskişehir hattının ardından farklı şehirler arasında yeni güzergâhlar işletmeye açıldı.

Bu kronoloji, Eskişehir’in 2009 yılında Türkiye’nin yüksek hızlı tren işletmeciliğine başlayan ilk güzergâhında yer aldığını gösteriyor.

Eskişehir’in Demiryolu Mirası Bugün de Yaşıyor

Anadolu Demiryolu, TÜLOMSAŞ, Karakurt, Devrim otomobili ve Behiç Erkin, Eskişehir’in demiryolu ve sanayi tarihinin farklı dönemlerini temsil ediyor. Kentteki müzeler, tarihî demiryolu yapıları ve anıt mezar, bu geçmişin izlerini günümüze taşıyor.

14 Kasım 2026 itibarıyla TCDD Eskişehir Müzesi restorasyon nedeniyle kapalı bulunurken, TÜRASAŞ Devrim Arabaları Müzesi şehrin sanayi geçmişini yerinde incelemek isteyenler için ziyaret edilebilecek yerler arasında bulunuyor.

Kaynak: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Eskişehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Eskişehir Turizm Rehberi (2018, 6. Baskı); TÜRASAŞ Devrim Arabaları Müzesi tanıtım ve ziyaret bilgileri; TCDD Eskişehir Müzesi tanıtım ve restorasyon duyurusu (2026); TCDD Taşımacılık A.Ş., 2021 Faaliyet Raporu, Tarihçe bölümü; TCDD Taşımacılık A.Ş., 2025 Faaliyet Raporu