Eskişehir’in tarihi, antik kentlerden ve Frig uygarlığından çok daha eski dönemlere uzanıyor. Eskişehir ve çevresinde yürütülen arkeolojik araştırmalar, bölgedeki insan varlığının Paleolitik Çağ’a kadar gittiğini gösteriyor. Taş aletlerden çanak çömleklere, höyüklerden yerleşim kalıntılarına kadar farklı buluntular, kentin tarih öncesi geçmişine ışık tutuyor.
Kültür ve Turizm Bakanlığı ile üniversitelerin arkeolojik araştırmalarında yer alan bilgiler, Eskişehir’in tarih öncesi dönemlerde farklı topluluklara ev sahipliği yaptığını ortaya koyuyor. Özellikle Kuzfındık Vadisi, Demircihöyük, Keçiçayırı ve Yukarı Porsuk Vadisi, bölgenin erken dönemlerini anlamak açısından önem taşıyor.
Eskişehir’de Paleolitik Çağ’ın izleri
Paleolitik Çağ, insan topluluklarının taş aletler kullandığı, avcılık ve toplayıcılığın yaşamın temelini oluşturduğu uzun bir tarih öncesi dönemdir. Eskişehir’de bu döneme ilişkin bulgular, özellikle yüzey araştırmalarında tespit edilen yontma taş aletlerle temsil ediliyor.
Mahmudiye ve Seyitgazi çevresinde, Seydi Suyu boyunca gerçekleştirilen araştırmalarda Paleolitik Çağ’a tarihlenen taş aletler belirlenmiştir. Mesudiye, Hamidiye, Doğançayır ve Bardakçı/Keçiçayırı çevresi, erken insan faaliyetlerine ilişkin izlerin araştırıldığı alanlar arasında bulunuyor.
İnönü ilçesindeki Kuzfındık Vadisi de Eskişehir’in en eski insan izlerinin belirlendiği alanlardan biri. Kültür ve Turizm Bakanlığının Kanlıtaş Höyüğü hakkındaki bilgilerinde, vadide Alt ve Orta Paleolitik dönemleri temsil eden taş aletlerin bulunduğu belirtiliyor.
Bu buluntular arasında kıyıcı satır, satır, Levallois çekirdek ve çift kenar kazıyıcı yer alıyor. Taşların işlenerek farklı amaçlarla kullanıldığını gösteren bu örnekler, Eskişehir’in tarih öncesi geçmişine ilişkin doğrudan arkeolojik kanıtlar sunuyor.
Anadolu Üniversitesi tarafından Seyitgazi ve Han ilçelerinde gerçekleştirilen yüzey araştırmaları da Yazılıkaya/Midas Vadisi’nde Alt Paleolitik Dönem’e kadar uzanan buluntuların varlığını ortaya koymuştur. Böylece bölgenin geçmişinin yalnızca Tunç Çağı ve sonrasıyla sınırlı olmadığı anlaşılmıştır.
Neolitik Çağ’da yerleşik yaşamın izleri
Neolitik Çağ, insan topluluklarının yerleşik yaşam, tarım ve hayvancılık faaliyetleriyle ilişkilendirildiği önemli bir tarih öncesi dönemdir. Eskişehir’de bu döneme ilişkin izler özellikle Demircihöyük, Kalkanlı ve Keçiçayırı yerleşmelerinde belirlenmiştir.
Demircihöyük, Eskişehir il merkezinin yaklaşık 25 kilometre batısında, Çukurhisar yakınlarında bulunuyor. Höyükte gerçekleştirilen kazılar, Neolitik Dönem’den başlayarak daha sonraki çağlara uzanan yerleşim geçmişine ilişkin önemli bulgular sağlamıştır.
Demircihöyük’te 1975-1978 yılları arasında Manfred Korfmann tarafından yürütülen kazılarda Neolitik Dönem’e tarihlenebilen buluntular ele geçirilmiştir. Ancak erken dönem tabakalarının taban suyu seviyesinin altında kalması nedeniyle bu katmanlar yeterince araştırılamamıştır.
Bu nedenle Demircihöyük’ün Neolitik yerleşim düzeni hakkında bilgiler sınırlıdır. Buna karşılık bulunan çanak çömlek parçaları, höyüğün İlk Tunç Çağı’ndan önce de kullanıldığını gösteren arkeolojik veriler arasında yer alıyor.
Keçiçayırı yerleşmesi de Eskişehir’in erken yerleşim tarihini anlamak bakımından önem taşıyor. İlk kez 1977 yılında tescillenen alanda daha sonra yüzey araştırmaları gerçekleştirilmiş, 2006-2009 yılları arasında ise kurtarma kazıları yapılmıştır.
Paleolitik ve Neolitik dönemlerin karşılaştırması
Eskişehir’in tarih öncesi dönemlerine ilişkin kronoloji, arkeolojik araştırmalarda kullanılan dönem aralıkları üzerinden değerlendiriliyor. Paleolitik dönemin taş alet buluntularından Neolitik yerleşim izlerine ve Kalkolitik kültürlere uzanan süreç, bölgedeki yaşamın farklı aşamalarını gösteriyor.
| Dönem | Tarih aralığı | Eskişehir’deki başlıca alanlar | Bulgular |
|---|---|---|---|
| Paleolitik Çağ | GÖ 600000-12000 | Mahmudiye, Seyitgazi, Kuzfındık Vadisi | Yontma taş aletler, kazıyıcılar, kıyıcılar |
| Neolitik Çağ | MÖ 10000-5500 | Demircihöyük, Kalkanlı, Keçiçayırı | Erken yerleşim izleri, çanak çömlek |
| Kalkolitik Çağ | MÖ 5500-3200/3000 | Orman Fidanlığı, Kanlıtaş, Kes Kaya | Çanak çömlek, taş aletler, yerleşim kalıntıları |
| İlk Tunç Çağı | MÖ 3000-2000 | Demircihöyük, Sarıket, Küllüoba, Şarhöyük | Yerleşim tabakaları, mezarlıklar, mimari kalıntılar |
Tablodaki tarih aralıkları, Eskişehir Rehberi’nin tarih bölümü esas alınarak verilmiştir. Bu tarihler tek tek yerleşmelerin kesin kuruluş yıllarını değil, arkeolojik dönemlerin genel kronolojik sınırlarını ifade ediyor.
Kalkolitik Çağ ve Porsuk Kültürü
Eskişehir’de Neolitik Dönem’in ardından gelişen Kalkolitik Çağ, yerleşimlerin ve maddi kültürün çeşitlendiği bir dönem olarak öne çıkıyor. Özellikle Yukarı Porsuk Vadisi’nde bulunan yerleşmeler, arkeoloji literatüründe Porsuk Kültürü olarak tanımlanan kültürel oluşumla ilişkilendiriliyor.
Orman Fidanlığı, Kanlıtaş, Kes Kaya, Asmainler ve Asarkaya, bu kültürün izlerinin görüldüğü yerleşmeler arasında bulunuyor. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi bünyesinde yayımlanan 2025 tarihli araştırmalar, bölgedeki yontma taş alet üretimini ve kullanılan ham maddeleri inceliyor.
Porsuk Kültürü’nün ilk tanımlaması, Turan Efe tarafından Orman Fidanlığı kazılarından elde edilen bulgular üzerinden yapılmıştır. Araştırmalar, bu kültürün Erken Kalkolitik Dönem’de şekillenmeye başladığını ve Geç Kalkolitik Dönem’in başlarına kadar devam ettiğini ortaya koyuyor.
Kanlıtaş Höyüğü’nde hangi buluntular bulundu?
Kanlıtaş Höyüğü, Eskişehir’in İnönü ilçesinde, Aşağı Kuzfındık Köyü’nün yaklaşık 2 kilometre doğusunda yer alıyor. Höyük, Yukarı Porsuk bölgesinin Kalkolitik Dönem yerleşimlerini inceleyen araştırmalar açısından önemli bir konuma sahip.
2008 yılında gerçekleştirilen yüzey araştırmalarında höyük, doğudan batıya 12 farklı sektöre ayrılarak incelendi. Sistemli yüzey toplama çalışmalarında ağırlıklı olarak çanak çömlek parçaları ve taş aletler tespit edildi.
Araştırmalarda dikkat çeken küçük buluntulardan biri de yaklaşık 8 santimetre uzunluğundaki kemik balık idolü oldu. Höyüğün tepe kısmındaki eski kaçak kazı çukurunda bulunan bu eserin, göz bölümündeki oyuk nedeniyle süs eşyası olarak kullanılmış olabileceği değerlendiriliyor.
Kanlıtaş çevresindeki yaklaşık 5 kilometrelik yarıçapta yürütülen araştırmalarda höyükler, mezarlık alanları ve yontma taş işlikleri de belgelendi. Bu çalışmalar, yalnızca tek bir yerleşmenin değil, çevresindeki tarih öncesi faaliyet alanlarının da incelenmesini sağladı.
Eskişehir’in tarih öncesi mirası bugün nerede görülebilir?
Eskişehir’in tarih öncesi mirası, kentteki arkeolojik alanlar ve müzecilik çalışmaları üzerinden günümüzle bağlantısını sürdürüyor. Ancak Paleolitik ve Neolitik buluntu alanlarının arkeolojik araştırmalarda belgelenmiş olması, bu alanların tamamının düzenli ziyaret edilebilen ören yerleri olduğu anlamına gelmiyor.
Eskişehir Eti Arkeoloji Müzesi, kentin arkeolojik geçmişini tanımak isteyenler için başvurulabilecek müze kurumlarından biri. Tarih öncesi buluntuların ait oldukları dönemleri ve arkeolojik bağlamlarını öğrenmek için müzenin resmî bilgilendirmeleri esas alınabilir.
Yazılıkaya/Midas Vadisi ise Seyitgazi ve Han ilçeleri çevresindeki arkeolojik mirasıyla öne çıkıyor. Bölge daha çok Frig dönemi eserleriyle tanınsa da Anadolu Üniversitesi araştırmaları, vadide Alt Paleolitik Dönem’e uzanan insan faaliyetlerinin izlerini de ortaya koyuyor.
Eskişehir’in tarihi Taş Çağı’na uzanıyor
Eskişehir’de yürütülen arkeolojik çalışmalar, Paleolitik Çağ’dan Kalkolitik Çağ’a kadar uzanan geniş bir zaman diliminde insan faaliyetlerinin ve yerleşimlerin izlerini belgeliyor. Kuzfındık Vadisi’ndeki taş aletler, Demircihöyük’teki erken dönem çanak çömlekleri ve Kanlıtaş’taki buluntular bu geçmişin farklı aşamalarını temsil ediyor.
Kültür ve Turizm Bakanlığı ile üniversitelerin araştırmaları, Eskişehir’in tarihinin yalnızca bilinen antik kentlerden ibaret olmadığını gösteriyor. Bununla birlikte erken dönemlere ilişkin bazı tabakaların yeterince araştırılamamış olması, bölgenin tarih öncesi geçmişi hakkında yeni arkeolojik çalışmaların önemini koruduğunu ortaya koyuyor.
Kaynak: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Eskişehir Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü, Eskişehir; Eskişehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Kanlıtaş Höyüğü; Anadolu Üniversitesi Arkeoloji Bölümü, Eskişehir İli Seyitgazi ve Han İlçeleri Yüzey Araştırması, 2017-2018; Anadolu Üniversitesi, ASTAM Özetler Kitapçığı, 2023; Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi, Yukarı Porsuk Bölgesi İlk Kalkolitik Dönem Yontmataş Endüstrisi, 2025; Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi, Yukarı Porsuk Bölgesi Kalkolitik Dönem Yontmataş Alet Endüstrisi, 2025; Eskişehir Rehberi, Tarih Sayfalarında Eskişehir, 2013; Eskişehir İl Nüfus ve Vatandaşlık Müdürlüğü, Kültür Turizmi, 2019
